Primeur voor Stichting Kunstcentrum Weert, nog niet eerder tentoongesteld werk van Jan Tullemans.

Enkel een dag te bezoeken in een van de Alphonse Boostenzalen – voormalige gymzalen van het Bisschoppelijk College – tijdens de atelierroute op 2e Paasdag van SKW te Weert.

Een twintigtal werken zullen te bewonderen zijn en bij deze al een voorproefje. 

De Alphonse Boostenzalen liggen in het IJzeren Man gebied op het (vroegere) terrein van het Bisschoppelijk College. De zalen zijn momenteel in het bezit van de Gemeente Weert maar SKW zou graag haar poortgebouw bij ‘de Lichtenberg’ inwissselen voor een van deze zalen. Er is een plan ingediend bij de Gemeente Weert om van deze prachtige zaal een cultureel hart te maken voor onze Weerter gemeenschap. Uniek gelegen in de natuur kan dit onze kunstzinnige harten alleen maar een tikkeltje harder laten slaan. Op hoop van zegen dus.

En dat brengt me tevens bij de ontwerper van deze bijzondere zalen. Tijdens mijn studie aan de kunstacademie Maastricht heb ik een onderzoek verricht naar de architectuur van de St. Josephskerk op Keent. Ook de kunstschatten binnen deze kerk heb ik in kaart gebracht waarbij natuurlijk Harrie Martens ook in beeld verscheen. Ik wil U enkele passages uit mijn essay niet onthouden om toch nader kennis te maken met twee voor Weert belangrijke kunstenaars.

Alphonse Boosten (1893-1951)

Geboren in 1893 Maastricht, zijn vader was boekdrukker en geassocieerd met de bekende typograaf A. Stols. Na enkele jaren HBS ging Alphonse bij een meubelmaker werken. Gelijktijdig volgde hij een cursus bouwkundig tekenen aan het Stadstekeninstituut van Maastricht. Samen met de vervulling van zijn militaire dienstplicht studeerde hij bouwkunde aan de School voor Voortgezet en Hoger Bouwkunstonderwijs te Amsterdam.

In 1920 vestigde hij zich in Maastricht als architect. Tot 1924 was hij geassocieerd met de Heerlense architect Jos Ritzen. Alphonse had een op culturele vernieuwing gerichte visie binnen het overwegend katholieke kamp. De periode 1931 – 1940 was een vruchtbare tijd, tevens was hij toen politiek actief als lid van de gemeenteraad van Maastricht namens de R.K. Staatspartij. Samen met BBC-lid Leo Linssen was hij in 1948 oprichter van de Jan van Eyck-Academie in Maastricht. En vanaf 1947 tot aan zijn dood in 1951 was hij lid van de Werkgemeenschap van Architecten voor het Bisdom Roermond, adviesorgaan van de Bouwcommissie. Daarnaast had hij zitting in nog een aantal bouw gerelateerde organisaties.

Alphonse Boosten overleed op 2 januari 1951 op 57-jarige leeftijd aan de gevolgen van een longembolie.

Al vanaf zijn eerste kerkontwerp wenste Alphonse te breken met de Neogothiek en het eclecticisme, welke de Limburgse kerkenbouw aan het begin van de 20e eeuw nog overheersten.

Het eclecticisme verenigt een aantal neostijlen binnen een ontwerp en de nieuwe gotiek is afgeleid van de gotiek.

Kenmerken van de Gotische bouwstijl zijn;  Het grondplan is een Latijns kruis met zijbeuken. De kerken zijn vooral in de hoogte gebouwd en daardoor overheersen de verticale lijnen. Ze hebben veel lichtinval door gebrandschilderde ramen. De gewelven werden langs buiten opgevangen en versterkt met luchtbogen en steunberen. De luchtbogen stutten en steunen. Spitsbogen en kruisribben waren noodzakelijk omdat het gewicht van de gewelven afgeleid werd door de luchtbogen naar het voetpunt en opgevangen werd met zuilen en steunberen.

Het portaal werd uitgerust met heiligenbeelden. De laat Gotiek werd gekenmerkt door overdadige versieringen.

Kenmerken van de Romaanse bouwstijl; het grondplan was in de vorm van een kruis en het koor was altijd naar het oosten gericht, naar het heilig land Palistina. De zuilen waren zwaar en monumentaal. Een tongewelf zorgde voor de overspanning van de kerk. Op de kapitelen zijn vele beelden te zien, met voornamelijk bijbelse verhalen. De timpanen waren beeldhouwwerken boven de portalen van de kerk. Deze brachten Bijbelse verhalen op een visuele manier aan de gelovigen over. De rondbogen boven de ramen waren typisch voor Romaanse kerken. De kleine ramen maakten dat het in de kerk erg donker en koud was.

De Romaanse bouwkunst was ook erg symmetrisch en de horizontale lijnen overheersen.

Zijn eerste kerken, samen met Ritzen zijn de dorpskerk van Eygelshoven en de revolutionaire koepelkerk in Maastricht. Daarna was het, althans voor enige jaren afgelopen, de koepelkerk was te revolutionair en te radicaal. Velen zagen er een moskee in. Vanaf 1929 komt Boosten weer in beeld wat betreft de kerkbouw. Hij ontwikkelde min of meer een eigen stijl waarin hij traditie en materiaal probeerde te verzoenen met het moderne. Onder invloed van de moderne kerkbouw in het Duitse Rijnland en romaanse bouwstijl van het middeleeuwse maasdal, ontwierp hij een grote serie in vormgeving aan elkaar verwante kerken. Ze vallen op door hun uitbundige artistieke aankleding en visuele rijkdom. Boosten had een voorkeur voor baksteen, plastische vormen, wijde rondbogen, vlakke muren, smalle hoge ramen in combinatie met forse roosvensters, een kooromgang, asymmetrische frontgevels en een monumentaal silhouet met diverse torens en dakvormen. Zijn kerken hebben een schilderachtig silhouet maar stralen door de grote muurvlakken en romaanse vormen een zekere rust uit. Wel was hij vaak op effectbejag uit en dit leidde tot nepconstructies. Een ander kenmerk is het samengaan met Limburgse kunstenaars waar hij bevriend mee was. Met name Henri Jonas, Charles Eyck en Charles Vos. De artistieke gedrevenheid en gevoelige vormentaal van Alphonse sluiten aan bij het expressionisme in de Duitse sacrale architectuur. Ook zocht hij inspiratie in de romaanse bouwstijl van N.W.-Europa.

De meningen over het werk van Boosten waren nogal verdeeld. Van de ene kant werd hij geprezen om de weelderige romantische bouwstijl, van de andere kant verguisd om zijn halfslachtig gebruik van moderne materialen.

Na WO II valt de grootste activiteit van Boosten als kerkarchitect, zijn grootste werk de Lambertuskerk van Horst kwam toen tot stand. Maar hij kon ook vele ontwerpen niet uitvoeren vanwege geldgebrek en wijzigingen door de BBC. Deze hanteerden met name in deze tijd veelvuldig het rode potlood. De verhouding met BBC lid Pieter Everts verliep in deze zeer stroef. Nu ging Boosten veel experimenteren met vormgeving en inrichting van kerken waarbij hij niet tot overtuigende oplossingen kwam, wat hem op veel kritiek kwam te staan.

Na zijn dood werd hij door zowel de Bouwcommissie als de Werkgemeenschap van Architecten letterlijk de hemel in geprezen. Hij was de ware Limburgse mens, fantasierijk, kinderlijk, een man van het volk, een gevoelsmens, puur katholiek en levend volgens de Limburgse traditie.

Harrie Martens ( 1928- 2010)

Bij de eerste renovatie in 1959 van de St. Josephkerk wordt aan Harrie Martens de opdracht om een nieuw priesterkoor te ontwerpen verleend. Hij levert een totaal concept af wat tamelijk revolutionair is binnen de Rooms katholieke ontwerpen tot dan toe. Mede doordat de Bisschoppelijk bouwcommissies ook van de provinciale  Katholieke truttigheid van gordijntjes en prularia af willen haalt het plan het op een facet na en dat is een abstract ontwerp voor een glas in lood raam. Dit voerde zelfs de BBC te ver. Hij komt met een monumentaal deels figuratief abstract concept wat de kerk een groot ruimtelijk aanzicht geeft.

Wat betreft kleurstelling in sober afgewogen kleuren, van grijstinten naar koelblauw in scherf beton.

Mooi afgestemd op de omgeving, helaas is daar nu niets meer van over. De blauwe tinten hebben plaats moeten maken voor roestbruin. Het Altaar is totaal uit elkaar genomen en van  een totaal concept is geen sprake meer. De communiebanken zijn naar elders in de kerk verhuist. Het tafereel achter het altaar is uit elkaar genomen, het driedelig tafereel is gereduceerd tot een deel. Met andere woorden de truttigheid is via de achterdeur weer de kerk ingeslopen. De provinciaalse mentaliteit heeft weer voorrang gekregen.

 Harrie Martens werd geboren op 10 augustus 1928 en in de periode ’54-’68 verbonden aan het B.C. te Weert als tekenleraar, beeldend kunstenaar en adviseur. Doordat hij zijn tijd vrij kon indelen kon hij zich ontwikkelen als beeldend kunstenaar. Er is geen uitputtend kunsthistorisch onderzoek verricht naar Martens’ kunst. Hij kreeg zijn opleiding aan de HTS te Den Bosch, de Academie voor Beeldende  Kunst te Den Haag, de Academie voor Beeldende Kunst te Rotterdam en de Rijksacademie te Amsterdam. In de periode dat hij geschoold werd maakte de monumentale kunst als kunstvorm een belangrijke ontwikkeling door. Een belangrijke rol in deze emancipatie speelde Heinrich Campendonk (1889-1957). Campendonk was een expressionist van Duitse komaf die tussen 1906 en 1909 lessen had gevolgd van Johan Thorn Prikker een Nederlandse hoogleraar aan de Staatliche Kunstgewerbeschule in Düsseldorf. Campendonk was vanaf 1911 lid van Der Blauwe Reiter en onderhield contacten met Paul Klee en Wassily Kandinsky. Campendonks werk kenmerkt zich door een stevig coloriet en een krachtig lijnenspel wat resulteert in een bepaalde monumentaliteit. Tegelijkertijd gaat er een grote eenvoud van uit. Een kenmerkende uitspraak geuit tijdens de lessen aan de Rijksacademie te Amsterdam was: ‘Op de  muur wordt niet gelachen en niet gehuild’, Wat zoveel wil zeggen als dat een kunstenaar zich bezig moet houden met vormgeving en niet met uiting van gevoel en gedachte middels de kunst. Harrie Martens werd fundamenteel beïnvloed door de vernieuwing die Campendonk teweeg bracht. Zelf vindt Martens dat Martine Schipper een fundamentele invloed op hem had. Schipper zag Martens’ aanleg voor monumentale kunst en stimuleerde hem zich hierin te ontwikkelen. Onder Schippers begeleiding ontwikkelde Martens een zeer eigen visie op de monumentale kunst in relatie tot de architectuur en de omgeving. In deze visie benadrukt Martens de ‘vormsoort’ te weten de werking van kleuren en materialen, de maatvoering, de licht- en ruimtewerking, de oriëntatie (horizontaal of verticaal) en de iconografische betekenis in samenhang met de architectuur.

In groter verband moet de vormsoort van de kunst en de architectuur overeenkomen met de omgeving. De omgeving van de monumentale kunst is een tweedimensionaal muurvlak. De monumentale kunst moet dus tweedimensionaal zijn en opgeroepen worden door kleur- en vormgebruik. Dat wil niet zeggen dat er geen ruimtelijkheid gecreëerd mag worden, juist door middel van kleur kan  levendigheid en ruimtewerking ontstaan. Daarnaast moet een monumentalist over een uitputtende kennis over (bouw)materialen en (bouw)techniek beschikken, zodat er in samenwerking een eenheid in ontwerp kan ontstaan.

Te vergelijken is de aanpak van Martens met de aanpak in de zogenaamde ‘Shake-hands’ architectuur waarin een ware eenheid tussen kunst en architectuur werd bereikt. Een voorbeeld hiervan is de Gereformeerde Pinksterkerk te Heemstede van de architecten J.Spruit en Chr. Nielsen uit 1956 met daarin glas-in-betonwanden van Berend Hendriks. In de sobere architectuur vormen de ramen een krachtig en kleurrijk element. Ook de Heilige Norbertuskerk te Horst aan de Maas van architect H. Koldewij, die voorzien is van abstracte glas-in-loodwanden naar ontwerp van glazenier Jaques Frencken uit 1963 is in deze vergelijkbaar. Architect H. Koldewey bleek een architect van de progressieve richting, die zich beijverde moderne kunstenaars opdrachten te geven. Hij bezat de overtuigingskracht om van een aantal katholieke kerkbesturen de vrije hand te krijgen voor zijn totale kerkontwerp. Zijn kerken ontwierp hij als ‘betonnen dozen’, gekenmerkt door een grote eenvoud waar des te meer ruimte en mogelijkheden voor de kunstenaar aanwezig waren. De eenvoud van deze kerken functioneerden als een blanco vel, waarbij kunstenaars geen rekening hoefden te houden met ingewikkelde vormen. Architectuur en beeldende kunst zijn hier onlosmakelijk verbonden. Voor zijn Heilige Norbertuskerk in Horst aan de Maas gaf Koldewey Jacques Frenken (1929) de opdracht. Deze katholieke glazenier ontwierp meerdere abstracte glas-in-loodwanden. De voorgevel wordt bepaald door de ritmiek van de slanke kolommen en is verder door de glas-in-loodvensters vrijwel transparant. Frenkens compositie bestaat uit drie grote, wolkachtige vormen met in het midden een witte vorm, geflankeerd door een zwart en een rood kleurvlak. De andere gevels zijn blind en werken als contrasten. 143

 Een ander voorbeeld binnen onze eigen gemeente is van Hugo Brouwer (1913-1986). Hij ontwierp in 1959 achttien abstracte ramen voor de katholieke Fatimakerk (1955) van architect Pierre Weegels in Weert. De kunstwerken in de getoogde vensters hebben heldere, primaire kleuren die gevat zijn in slingerende loodlijnen. De architect werd geroemd om de opvallende waaiervormige plattegronden. In de punt van de waaier bevindt zich het koor, dat in 1965 door Hugo Brouwer voorzien werd van een gedeeltelijk geabstraheerd figuratief mozaïek.

Ook Martens werkte vaak samen met Pierre Weegels en deelde diens progressieve en open houding t.o.v. monumentale kunst en architectuur. Beiden hadden veel sympathie voor sacrale ruimte, gecreëerd door vereenvoudiging en abstractie.

 De Limburgse School

Daar Boosten onder de Limburgse school gekenmerkt wordt even een korte noot hierover.

De betiteling school moet in deze betracht worden aan de hand van cultuurhistorische criteria en niet volgens kunst criteria.

De bloeitijd lag in het interbellum en bestreek de gehele provincie Limburg met als zwaartepunt Zuid-Limburg, met name Maastricht. Talrijke kerken en andere gebouwen voornamelijk van katholieke signatuur werden van kunstwerken voorzien.

Men bezigde een geheel eigen stijl, omschreven als picturaal, barok, decoratief en figuratief, beter bekend onder de benaming Limburgse barokstijl.

Gematigd figuratief expressionistisch, een regionale versie wel te verstaan. Ambachtelijkheid en authenticiteit werden heel belangrijk gevonden.

Voor het religieuze monumentale werk waren bijbelse motieven uit de katholieke iconografie het belangrijkste. Deze katholiek expressionisten waren gericht op het behoud van traditionele waarden. Ze gaven uitdrukking aan huiselijk en religieus engagement waarin het gezinsleven en het platteland werden geromantiseerd.

Het was met name opdrachtkunst met een beperking van de artistieke vrijheid.

Het moet gezegd worden dat een economisch factor zeer zeker meespeelde in het aannemen van kerkelijke opdrachten. ‘De kerk’ had veel kerken te decoreren en was in Limburg de grootste opdrachtgever op het gebied van de Kunsten.

Voor diegenen welke geïnteresseerd zijn in het gehele essay, stuur me een bericht en ik zal het U graag verstrekken.

Met deze kleine geschiedenisles is het misschien nog beter toeven op onze atelierroute. Nogmaals fijne tourtocht en prettige Paasdagen.

Advertenties

Over Anki Raemaekers at AR Tekst en Beeld.

Culturele opinie en de Kunsten. - AR Tekst en Beeld - teksten - fotografie - multi media. - Stichting Cultureel Café Weert. - Docu-story.nl - documentaire een goed instrument om een online strategie te bepalen. - Social Media Club SMC0495 - WeertFM - radioprogrammamaker Cum Laude ABKM autonome kunsten te Maastricht - experimentele video en fotografie. Persoonlijke interesse in de psychologie van onderlinge relaties.
Dit bericht werd geplaatst in Kunst en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

2 reacties op Primeur voor Stichting Kunstcentrum Weert, nog niet eerder tentoongesteld werk van Jan Tullemans.

  1. Henk Wolters zegt:

    Onderbelicht blijft het aandeel van Harry Martens in de culturele vorming van de leerlingen van de PEDAC Roermond. Hij was er in de jaren ’70 tekenleraar en initiator van het eclectische project 45-70 waarin alle kunststromingen werden beschreven en veelal uitgevoerd.

    • Naar mijn weten is er ook niet veel op schrift gesteld van Harry Martens (althans toen op dat moment niet). Toen ik voor achtergronden van mijn onderzoek naar de St. Josephskerk bij de Gemeente aanklopte, was er alleen een ‘stuk in wording’ en dit handelde met name over ‘de Lichtenberg’ en Harry Martens. Dat dit slechts een klein deel uit zijn carrière beslaat is uiteraard duidelijk. Wellicht dat U iets meer zou kunnen beschrijven uit bovenstaande periode zodat meerderen hier kennis van kunnen nemen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s